تعریف کارفرما
کارفرما در لغت به معنای صاحب کار، صاحب کارخانه و کسی است که به کاری فرمان میدهد و یا دستور انجام کاری را میدهد و در مقابل او کارگر قرار دارد.
در اصطلاح حقوقی نیز کارفرما کسی است که دیگری را اجیر میکند تا به دستور او کار معینی را انجام دهد.
بنابراین، کارفرما شخص حقیقی یا حقوقی است که یک واحد اقتصادی را با استفاده از توان یک یا چند نیروی انسانی، به انضمام تعدادی تجهیزات و ماشینآلات اداره میکند.
برای انجام هر یک از امور روزانه در محیط کار، ممکن است خطراتی وجود داشته باشد که هر یک از کارکنان را تهدید کند و یا منجر به خسارات جانی به هر یک از آنها شود.
در حالی که مدیریت کارگاه و چگونگی روش کار بر عهده کارفرما است و مسئولیت آن نیز منحصراً متوجه او است.
فقط با اثبات خلاف آن، برای مثال اینکه کارگری عمداً خود را در موقعیت خطرناک قرار داده باشد، میتوان کارفرما را از مسئولیت مبرا کرد که البته اثبات این امر بسیار دشوار است.
موضوع بیمهنامه مسئولیت کارفرما
به طور کلی، موضوع این بیمهنامه، مسئولیت مدنی کارفرمایان ناشی از حوادثی است که به علت قصور و اهمال آنها به کارکنان یا کارگران تحت امرشان وارد میشود و در آن حادثه، کارفرما مسئول جبران خسارت شناخته میشود.
بنابراین، چنانچه در جریان انجام کار و در محل کار، در اثر حادثه خسارت بدنی به کارکنان شاغل بیمهگذار وارد شود و مسئولیت بیمهگذار در این ارتباط توسط بیمهگر محرز شود، خسارت وارده جبران میشود.
مبنای تعیین مسئولیت کارفرما
مبنای تعیین مسئولیت کارفرما در مقابل کارکنان در کشور ما، قانون کار است که حدود و ثغور مسئولیت کارفرما در مقابل کارکنان در آن مشخص شده است.
این قانون شامل دویست و سه ماده و یکصد و بیست و یک تبصره است.
قانون مذکور، کارفرما را در مقابل خسارت جانی کارکنان که ناشی از عدم رعایت مقررات حفاظت فنی و همچنین خدمات بهداشت کار باشد، مسئول میشناسد و کارفرما را ملزم به جبران خسارت حاصله میکند.
بنابراین، مواردی که قانون، کارفرما را مسئول میشناسد، در فصولی از قانون کار مورد اشاره قرار گرفتهاند که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت.
ماده هشتاد و هفت قانون کار
طبق ماده هشتاد و هفت قانون کار، کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی، به لحاظ پیشبینی حفاظت فنی و بهداشت کار، مکلفاند در ابتدای شروع کار و فعالیت خود، برنامه کار و نقشههای ساختمانی و طرحهای مورد نظر خود را برای اظهار نظر و تأیید به وزارت کار و امور اجتماعی ارسال کنند و وزارت کار نیز ظرف یک ماه نظر خود را در این خصوص اعلام میکند.
ماده هشتاد و هشت قانون کار
در ماده هشتاد و هشت نیز آمده است که اشخاص حقیقی و حقوقی که به ساخت، ورود و عرضه ماشین میپردازند، مکلف به رعایت موارد ایمنی و حفاظتی مناسب هستند.
حتی در ماده نود این قانون، واردکنندگان و تولیدکنندگان ماشینآلات نیز از این امر مستثنی نشدهاند.
ماده نود و یک قانون کار
در ماده نود و یک این قانون که وظایف کارفرمایان و مسئولان واحدها را دقیقاً تشریح کرده است، آنها مکلف شدهاند تا برای تأمین و حفاظت سلامت و بهداشت کارگران در محیط کار، وسایل و امکانات لازم را تهیه و در اختیار کارگران قرار دهند و حتی چگونگی کاربرد آن وسایل را به آنها آموزش دهند و همچنین در خصوص رعایت مقررات حفاظتی و بهداشتی نظارت کنند.
ماده نود و دو قانون کار
در ماده نود و دو این قانون حتی به بروز بیماریهای ناشی از کار اشاره شده است و کارفرمایان را موظف میکند تا برای هر یک از کارکنان خود پرونده پزشکی تشکیل دهند و حداقل سالی یک بار از طریق مراکز درمانی و پزشکی، معاینات و آزمایشهای لازم را از آنها به عمل آورند و نتیجه را در پرونده مربوط ثبت کنند.
در صورتی که کارگری بر اثر کار دچار بیماری شود، او را بر اساس نظریه پزشکی در قسمت مناسب دیگری به کار بگیرند.
ماده نود و پنج قانون کار
ماده نود و پنج قانون کار، مسئولیت اجرای مقررات و ضوابط فنی و بهداشت کار را بر عهده کارفرما یا مسئولان واحدها میداند.
هرگاه بر اثر عدم رعایت مقررات مذکور از سوی کارفرما یا مسئولان واحد حادثهای رخ دهد، شخص کارفرما یا مسئول مذکور از نظر کیفری و حقوقی و همچنین مجازاتهای مندرج در این قانون مسئول است.
ولی در مواقعی که در حین کار، کارگر با وجود آموزشهای لازم و تذکرات قبلی که توسط کارفرما به او داده شده است، بیتوجهی کند و باعث حادثهای شود، در این حالت کارفرما مسئولیتی ندارد.
مرجع نظارتی برای اجرای صحیح این قانون و ضوابط حفاظت فنی، اداره کل بازرسی کار و امور اجتماعی است و مسئولیت برنامهریزی، کنترل، ارزشیابی و بازرسی در زمینه بهداشت کار و درمان کارگری نیز بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است.
مسئولیت کارفرما در برابر کارگران
به موجب یک اصل کلی، کارفرمایان به علت بهرهگیری از خدمات و نیروی کار کارگران، مسئولیت دارند تا در هنگام بروز حوادث جانی برای کارگران، خسارت وارده را جبران کنند.
البته در مبنای مسئولیت و اینکه آیا مسئولیت مطلق است یا منوط به اثبات تقصیر کارفرما، بین صاحبنظران اختلاف نظر وجود دارد و همین امر باعث شده است که تمام کشورها در این زمینه رویه یکسانی نداشته باشند.
از طرف دیگر، باید این نکته را در نظر داشت که نوع مسئولیت کارفرما نیز با توجه به شکل حادثه، میزان تقصیر کارفرما، سهلانگاری کارگر و عدم وجود تجهیزات مناسب در کارگاه متفاوت است.
ارکان تحقق مسئولیت مدنی کارفرما
برای تحقق مسئولیت مدنی کارفرما نسبت به جبران صدمات وارده به کارگران، باید ارکان و شرایطی جمع شود که اثبات آنها بر عهده کارگر است.
از جمله این عناصر، وجود ضرر و زیان به عنوان رکن نخست دعوا است.
کارگر مکلف است ثابت کند که به او زیان وارد شده است.
البته برای اینکه این ضرر بتواند مبنای مطالبه خسارت قرار بگیرد، باید شرایط خاصی داشته باشد که در ادامه به پنج مورد آن اشاره میکنیم.
اول: زیان باید مسلم باشد
مسلم بودن به این معنا است که زیان پدید آمده باشد.
به عبارت دیگر، زیان باید فعلیت یافته باشد یا اینکه به یقین و بدون تردید در آینده نزدیک پدید آید.
زیانهای احتمالی و فرضی را نمیتوان زیان تلقی کرد و به همین دلیل نیز به آنها خسارت تعلق نمیگیرد.
اما زیانی که تحقق آن در آینده با احتمال قوی صورت میگیرد، مسلم و قطعی محسوب میشود.
برای مثال، اگر کارگری در حین انجام کار صدمه ببیند و پس از درمان سرپایی بتواند کار کند، تنها هزینه درمان را میتواند دریافت کند.
ولی اگر همین کارگر برای دست یافتن به تندرستی خود چند هفته یا چند ماه بستری شود، بیگمان هزینه درمان این مدت و خسارت ناشی از بیکاری جزو زیان محسوب میشود.
اگر پس از مدتی در اثر زخم یا ضربه واردشده، عضوی از بدن او از کار افتاده باشد و پزشک آن را نتیجه مستقیم آن ضربه یا زخم بداند، زیان مسلم است و زیاندیده حق دارد خواستار جبران زیان شود.
دوم: زیان باید ویژه باشد
خاص یا ویژه بودن زیان به این معنا است که تنها شخص یا اشخاص معینی که در اثر عمل کارفرما دچار حادثه شدهاند، میتوانند خواستار جبران خسارت شوند و نه سایر کارگران.
به عنوان مثال، اگر به علت عدم وجود تجهیزات ایمنی، کارگر الف دچار صدمه شود، کارگر ب نمیتواند خواستار جبران زیان شود.
سوم: مستقیم بودن زیان
مستقیم بودن زیان، ویژگی بعدی است.
زیان مستقیم به این معنا است که باید یک رابطه عرفی مستقیم بین عمل زیانبار و ورود ضرر به کارگر زیاندیده وجود داشته باشد؛ به گونهای که در نظر عرف، ضرر وارده مستقیماً از عمل مذکور ناشی شده باشد.
چهارم: زیان نباید ترمیم شده باشد
به طور کلی، هدف مسئولیت مدنی، ترمیم خسارتی است که به زیاندیده وارد شده است و همین که این ترمیم صورت بگیرد، دیگر بحثی از مسئولیت مدنی به وجود نمیآید.
این مفهوم دشوار نیست، ولی اجرای آن دقیق است و در مواردی مطرح میشود که آسیب زیاندیده باعث مطالبه خسارت از کسانی غیر از مباشر خسارت باشد.
پنجم: زیان نباید از عمل خود کارگر ناشی شده باشد
در نهایت، زیان نباید از عمل خود کارگر ناشی شده باشد.
اگر زیان در نتیجه عمل کارگر زیاندیده باشد، چنین زیانی قابل جبران نیست و بر این اساس، کارگر نمیتواند از کارفرما جبران خسارت را مطالبه کند.
در این ارتباط، تبصره دو ماده نود و پنج قانون کار بیان میکند که چنانچه کارفرما یا مدیران واحدهای موضوع ماده هشتاد و پنج این قانون، برای حفاظت فنی و بهداشت کار، وسایل و امکانات لازم را در اختیار کارگر قرار دهند، اما کارگر با وجود آموزشهای لازم و تذکرات قبلی، بدون توجه به دستورالعمل و مقررات موجود از آنها استفاده نکند، کارفرما مسئولیتی ندارد.
در مقاله بعدی به انواع بیمه مسئولیت کارفرما میپردازیم.