شاید بهتر باشد مطالب این بخش را با تعریف مسئولیت شروع کنیم.
- در فرهنگ لغت، مسئولیت به معنی پرسیدهشده و خواستهشده آمده و غالباً به مفهوم تکلیف، وظیفه و آن چیزی که عهدهدار و مسئول آن باشد تعریف شده است.
- با توجه به این تعاریف، مسئول به کسی اطلاق میشود که از او به خاطر اعمالش سؤال و بازخواست میکنند.
- در ارتباط با زندگی اجتماعی، مفهوم مسئول بودن یا مسئولیت به این معنی است که هر شخص باید پاسخگوی آثار و نتایج حاصل از اعمال خودش باشد.
اما مسئولیت گونههای مختلفی دارد که مهمترین آنها مسئولیت قانونی و مسئولیت اخلاقی است.
مسئولیت قانونی خودش شامل مسئولیت کیفری و مسئولیت مدنی است که در ادامه به آنها میپردازیم.
به طور کلی، مسئولیت قانونی وجود خسارت را ایجاد میکند. این خسارت ممکن است متوجه جامعه یا فرد باشد و بر حسب اینکه خسارت متوجه فرد یا جامعه باشد، نوع مسئولیت متفاوت میشود؛ یعنی میتواند مسئولیت کیفری یا مسئولیت مدنی باشد.
مسئولیت کیفری
مسئولیت کیفری موقعی به وجود میآید که فردی یا افرادی با کردار و رفتارشان نظم اجتماع را مختل و جامعه را متضرر کنند.
بدیهی است جامعه برای دفاع از خودش، شخص مخالف نظم عمومی و منافع جامعه را محکوم و عامل زیان را مجازات میکند.
به طور کلی باید توجه داشته باشیم که هدف مسئولیت کیفری، تنبیه متجاوز و حفظ امنیت است.
بیمه مسئولیت، دین ناشی از مسئولیت مدنی را بیمه میکند. در نتیجه بیمه و ضمانت اجراهای کیفری، یعنی مجازاتها، ممکن نیست؛ حتی اگر آن ضمانت اجرا جزای نقدی باشد.
تجاوز از این قاعده، اصل شخصی بودن مجازاتها را مخدوش میکند و هدف بازدارندگی مجازاتها نسبت به شخص مجرم و سایرین را از بین میبرد.
در واقع، در قلمرو کیفری هر کس باید مکافات تقصیر خودش را تحمل کند و نمیتواند آن را به دوش دیگری بیندازد، هرچند این جابهجایی با رضایت او باشد.
تفاوت مسئولیت مدنی و مسئولیت کیفری
مسئولیت مدنی و مسئولیت کیفری از جهات مختلفی با هم تفاوت دارند که به چند مورد اشاره میکنیم.
تفاوت اول
در مسئولیت کیفری، حصول ضرر از فعل مجرمانه همیشه شرط ایجاد مسئولیت نیست.
در صورتی که لزوم وجود ضرر در تحقق مسئولیت مدنی از اهمیت زیادی برخوردار است؛ چرا که وجود زیان، ویژه مسئولیت مدنی است و همین عنصر است که آن را از مسئولیت کیفری و اخلاقی جدا میکند.
تفاوت دوم
مسئولیت کیفری موجب کیفر مرتکب فعل نهیشده میشود و این مسئولیت با شدت خطا یا تقصیر متناسب است؛ در حالی که مسئولیت مدنی، که هدف آن ترمیم زیان وارده به شاکی است، با میزان این زیان سنجیده میشود.
تفاوت سوم
مسئولیت کیفری متضمن تحقیقی عمیق درباره شخصیت مجرم است، ولی مسئولیت مدنی فقط به مقایسه رفتار مرتکب با نوعی رفتار متداول و عادی اکتفا میکند.
تفاوت چهارم
مسئولیت کیفری خطرات زیادی برای آزادی فردی به وجود میآورد و موقعی متوجه فرد میشود که فرد مرتکب اعمالی شود که قانون صراحتاً و منحصراً آنها را ذکر کرده است؛ در حالی که خطرات مسئولیت مدنی سبکتر از خطرات مسئولیت کیفری است.
مسئولیت اخلاقی
اشاره کردیم در کنار مسئولیت قانونی، نوع دیگری از مسئولیت وجود دارد که مسئولیت اخلاقی است و در صورتی تحقق پیدا میکند که انسان مرتکب گناه و خطایی شود که این گناه و خطا او را در برابر وجدان و خداوند آزار بدهد.
فرض کنید کودکی که در حال غرق شدن است و افرادی هم مشغول نظاره هستند. اگر یک نفر خودش را به آب بزند و کودک را نجات بدهد، مسئولیت او یک مسئولیت اخلاقی به حساب میآید.
ولی اگر در این حادثه هیچکس هیچ اقدامی نسبت به نجات کودک نکند، در اینجا قانون بر افراد حکم نمیکند که مثلاً چون شما آن کودک را نجات ندادید، پس مجرم هستید.
اما در مسئولیت قانونی موضوع فرق میکند. قواعد حقوقی هدفی جز تنظیم روابط انسانها در اجتماع ندارد و مسئولیت قانونی بدون وجود خسارت و زیان افراد یا جامعه تحقق پیدا نمیکند.
البته نباید تصور کنید که قواعد حقوقی از اصول اخلاقی جدا هستند، بلکه برعکس معمولاً قانونگذاران سعی میکنند که در زمینه مسئولیت قانونی، مترجم اصول اخلاقی باشند و این اصول را در تدوین قانون رعایت کنند.
منشأ مسئولیت
در بخش دیگری از مطالب این فصل و قبل از ورود به بحث اصلی که مسئولیت مدنی است، خوب است که با منشأ مسئولیت هم آشنا شویم.
به طور خلاصه، منشأ ایجاد سیستم حقوقی و مدنی این سه مورد است:
- قوانین موضوعه
- عرف و عادت
- رویه قضایی
مجلس یا پارلمان هر کشوری قوانین موضوعه را تصویب میکنند و بعد از طی تشریفات و سایر مراحل ضروری، به صورت قانون درمیآیند که لازمالاجرا هم میشود.
عرف و عادت هم قواعد و روشهایی است که بر صنف خاصی در طول مدت زمانی جاری و ساری بوده و شکل قانون به خودش گرفته است.
رویه قضایی هم نظریه و رأی قضات در سطوح بالای نظام قضایی، به ویژه دیوان عالی کشور است که در یک مورد خاص، در صورت مسکوت بودن قانون موضوعه و یا تعبیر، تفسیر، تعمیم و یا تغییر ماده یا موادی از قانون مصوب صادر میشود و شکل قانون میگیرد و تا زمانی که محکمه مشابه یا بالاتر آن را نقض نکنند، به قوت خودش باقی است.
رویه قضایی بخش پویای نظام حقوقی و قضایی است. رویه قضایی ممکن است متأثر از نظریه حقوقدانان یا فقیه اسلامی باشد.
موضوع مسئولیت در شرع مقدس اسلام با واژه ضمان تعریف شده و معنای آن پرداخت دیه است؛ یعنی شخص مقصر ضامن دیه میشود.
منشأ ضمان در فقه اسلامی، حدیث مشهور رسول اکرم صلواتالله علیه است که میفرمایند: «لا ضرر فی الاسلام»، یعنی در اسلام ضرری نمیرسد و ضرری رسانده نمیشود که به قاعده لاضرر هم مشهور است.
شرایط درک مفهوم واقعی مسئولیت
برای درک مفهوم واقعی مسئولیت از جهات گوناگون، باید علاوه بر وجود تعهد و تکلیفی که از طرف مقام صلاحیتدار وضع و برقرار میشود، عوامل و شرایط دیگری را هم در نظر گرفت.
مثلاً:
- وجود وظیفه در انجام یا خودداری از انجام عملی که خود این وظیفه ممکن است بر اثر مقررات قانونی و روابط اجتماعی به وجود آمده باشد.
- بحث لزوم اطلاع از وجود وظیفه، به این معنی که نمیشود فردی را از وظیفهاش آگاه نکرد و بعد او را مسئول شناخت.
- مقوله توانایی در انجام وظیفه، به این معنی که تا شخصی توانایی انجام وظیفهای را نداشته باشد، نمیشود کاری را به او محول کرد؛ چرا که این عمل کاری بس غیرعقلانی و بیهوده است.
به طور مثال، تحمیل وظیفه بلند کردن جسم سنگینی به یک نوجوان پانزدهساله که خارج از توانش هم هست، کار غیرعقلانی است.
بنابراین هر کدام از اعضای جامعه نسبت به هم و حتی نسبت به محیط پیرامون خودشان مسئولند و باید نسبت به حقوق همه افراد جامعه احترام قائل شوند.
به همین خاطر، میشود گفت که همواره در جریان کار و فعالیت روزمره در بنگاهها و سازمانها ممکن است افراد خسارت جانی و مالی را به یکدیگر وارد کنند که جبران این زیانها، حتی اگر به صورت غیرعمد هم ایجاد شده باشد و ناشی از خطا و اشتباه باشد، مطابق قانون بر عهده عامل به وجودآورنده زیان است.
حالا در اینجا این سؤال مطرح میشود که خواسته یا ناخواسته ممکن است در طول فعالیت روزمره زندگی زیانهایی را به همدیگر وارد کنیم. آیا میشود با این دغدغه، نگرانی و عدم آرامش خیال به زندگی ادامه داد و نگران این نباشیم که چطور میتوانیم خودمان را از تلاطم فشار فعالیتهای روزانه رها کنیم تا با تمام قوا بتوانیم به زندگی بهتر فکر کنیم و از دغدغه این همه نگرانی و عدم آرامش رهایی پیدا کنیم؟
در پاسخگویی به این نگرانیها، در ادامه مباحث سعی ما این است که بتوانیم با معرفی انواع بیمههای مسئولیت، این مشکلات را تا حدود زیادی کاهش بدهیم.
به همین خاطر و در راستای هدفی که معین کردیم، به سراغ مسئولیت مدنی میرویم و آن را از ابعاد مختلف بررسی میکنیم.